Szkoła podstawowa (1991)

Nawet jeśli niekiedy Czesi odczuwają lekkość bytu, to w „Szkole podstawowej” Jana Svĕráka, nie jest ona nieznośna. Tytuł wabi i obiecuje wyprawę w świat dzieciństwa. Czy chcielibyśmy znaleźć się w czeskiej szkole? W samej placówce oświatowej może niekoniecznie, ale na czeskiej prowincji zdecydowanie tak. Mamy tu całą plejadę zwykłych postaci, po czesku zabawnych. Z dystansem mówiących o swoich wadach, z przymrużeniem oka sportretowanych przez reżysera.

W pierwszych scenach widzimy dwóch chłopców, którzy po zakończonej zabawie idą wykonać, powierzone im przez matkę jednego z nich, zadanie. Kolory w tym kadrze są niezwykle ciepłe i przy tym lekko rozmyte, nieco prześwietlone przez wdzierające się zewsząd promienie słońca. Wszystko podkreślone przez nostalgiczną muzykę. Sprawia to wrażenie jakby twórca filmu chciał przywołać i pokazać nam jakieś dawno zapomniane przeżycia. Czyżby reżyser zapraszał nas do świata swojego dzieciństwa?

Na pewno jego szkolne czasy przypadły na inne lata niż te, na których skupia się akcja filmu. Jednak szczegół po szczególe buduje filmowego ojca. Najpierw Svĕrák przedstawia chłodną relację pomiędzy rodzicem a dzieckiem. Potem stopniowo dodaje do wizerunku ojca co raz więcej pozytywnych cech, które pozwalają chłopcu dostrzec w rodzicu autorytet. Czyżby to był reżyserski rozrachunek z własnym dzieciństwem?

Przed wyruszeniem do świata ukrytych znaczeń, skupmy się na tym, co widoczne na pierwszy rzut oka w warstwie narracyjnej. Wchodzimy do szkoły, w której uczniowie są zainteresowani wszystkim poza nauką. Niesforni wychowankowie doprowadzają nauczycielkę do załamania nerwowego. Nawet dyrektor szkoły jest bezsilny i nie potrafi wpłynąć na zachowanie uczniów. W tym chaosie pojawia się Igor Hnízdo - surowy nauczyciel w ubiorze paramilitarnym, wprowadzający dyscyplinę za pomocą rózgi. A jednak pomimo tego zyskuje sympatię uczniów. Dlaczego? Bo buduje autorytet na opowieściach wziętych ze swojego minionego życia.

Opowiada o służbie w ruchu oporu, walkach na pierwszej linii frontu. Ale czy rzeczywiście miał tak bogatą przeszłość? W prawdomówność pedagoga pierwszy zaczyna wątpić dyrektor. Wkrótce z niedowierzaniem słów nauczyciela słuchają sami uczniowie. Kim jest ta postać? Z jednej strony konfabuluje i rzecz, której poświęca najwięcej czasu, to zdobycie zainteresowania u płci przeciwnej. Ale z drugiej strony potrafi...

Katarzyna Włodarczyk